BREAKING NEWS

Pas Berishës, Genc Ruli shënjestron Metën dhe e cilëson LSI parti klienteliste, Basha në luftë të hapur me paraardhësin dhe Presidentin

Pas Berishës, Genc Ruli shënjestron Metën dhe e cilëson LSI
x

Opinion / Editorial

Dhjetori i një fshati

Dhjetori i një fshati

 “E shikon, Ai është 90 e ca vjeç dhe nuk ka asnjë shenjë sëmundjeje. Punon përditë dhe fort biles”. Ky është babai im që flet për Xha Skëndon,bashkëfshatarin e tij. Në atë moment ai ecën mbi trasenë e kthyer në rrugë, anës kanalit Vjosë - Levan - Fier, përbri radhës së shtëpive të ndërtuara rreth 100 metra larg trasesë, përmatanë kanalit. Shtyn një karrocë dore me një rrotë, të mbushur përplot me bar të gjelbër dimri.

Babai im është rreth 78 vjeç, Tani po kthehet nga pusi me nr 20. Kështu quhet njëri prej puseve të ujit, që furnizojnë qytetin Fier, me ujë, Një herë në javë, ai kryen ritualin e mbushjes së ujit të pijshëm me bidona 30 kg, të cilët i mban me ujë të bujtur në shtëpi. Gjithë fshati lundron mbi burime të pafundme uji. Në shtëpitë e tij nuk ka dhe nuk rrjedh ujë i pijshëm.

Këtë kohë kovidiane, bashkëfshatarët e mi e kanë kthyer mbushjen e ujit në një lloj rituali. Si të thuash, nëse çdo zonë ka oraret e veta të xhiros, vizitave, të pirjes së kafesë, apo urimit të festave, bashkëfshatarët e mi, kanë orën e mbushjes së ujit. Një ritual i çuditshëm, por që ka marrë jetë sidomos vitet e fundit. Fillimisht te lëfyti i çezmës të montuar jashtë murit rrethues të pusit, pronë e ndërmarrjes së ujësjellësit Fier, kishte radhë. Më pas heshturazi, u krijua një mirëkuptim mes njerëzve. Tani gjithsekush ka orarin e vet të mbushjes së ujit dhe respekton atë çast. Shkurt, mbushja e ujit ngjan me një çast solemn, privat që respektohet nga njëri-tjetri. Anës rrugës, nën kanalin Vjosë - Levan - Fier, në dy krahët e saj, qëndrojnë sera të mbjella me luleshtrydhe. Një e kuqje e lehtë, ndeshet me jeshilen, mes frutave të sapokrijuara mes rreshtave, një betejë kjo e bukur dhjetori.

Kam kohë që nuk kam kaluar në këtë rrugë, ku kaloj tani me babain. E mbaj mend të gjerë, të shtruar me gurë dhe të futur mes dy kanaleve kullues, si në një kornizë fotografike. Kanalet anësorë kullues, gati nuk ekzistojnë. Rruga është e rrethuar në të dy krahët me ferrishtë Në shtratin e rrugës si arna ujore qëndrojnë pellgjet, që vizatojnë para meje, një qiell të dashur, të hirtë dhe të menduar. Njëri krah i shpatit të kanalit, anës kësaj rruge, kishte dikur në fëmijërinë time baltën vapem. E mbaj mend shumë mirë nga gropat e krijuara prej marrjes së dheut nga duart e grave amvisa të fshatit. Çdo familje kishte krijuar gropë pronën e saj. Sa herë që lindte nevoja për të lyer, sidomos kasollet e bagëtive dhe postrehat, siç edhe i quanin shtesat rrëzë shtëpive që përdoreshin si vend magazinimi për orenditë shtëpiake dhe me gjerë, merrej dheu me karroca dore e pse jo dhe me karroca të mprehura me qe, gatuhej me ujë dhe krijohej një lloj balte që ngjiste e shkëlqente mbi muret e këtyre postrehëve. Për të mos harruar edhe larjen e fëmijëve me baltë vapem dhe lyerjen e plagëve të bebeve, kuarjet siç edhe i quanin gjyshet tona. Shkurt, ai breg kanali ishte si të thuash, depo e furnizimit me dhera vapem për çdo familje. Me ikjen e djemve emigrantë, largimin nga vendlindja e tyre, gropat hëngrën ngadalë vetveten, u tretën në harresë, u shembën sikur të ndjenin dhimbjen e largimit të të zotërve u shuan dalëngadalë, njësoj si gjurmët e plagëve që shëruan në lëkurët e fëmijëve Ata ishin bërë burra e u shpërndanë nëpër botë. Ndërsa dherat u hëngrën nga dherat.

“Këtë spinaq e ka mbjellë Hamiti”. Babai më zgjon nga kujtimet. Më tregon punën e bashkëfshatarëve të mi. Mbjelljet e tyre të stinës. Si për të ngushëlluar rrugën e përbaltur me qiell dhe baltë, ngastrat e tokave të punuara, ta bëjnë me sy. “Këto sera këtu janë të Xhikut dhe të Papit. Nga krahu tjetër toka me spinaq është e Renos. E ka vjelë dorën e parë, dhe pret që të vjelë të dytën. Pak më lart ajo tokë me pemishte është e Vezirit. Ndërsa ngjitur me Renon është toka jonë. E kam mbjellë jonxhë. Përbri nesh janë Hambarajt. Edhe ata e kanë punuar dhe mbjellë, siç dhe e shikon”, vijon babai.

Një zhurmë dëgjohet pas nesh. Është Haliti që shkon të kryejë ritualin e mbushjes së ujit. “Këta ullinj këtu i ka mbjellë Agimi”, rrëfen babai. Tregon me dorë disa rrënjë ulliri, të sapovjelë, anës rrugës që gjarpëron nga fshati, zbret teposhtë mes fushave e përfundon gjarpërimin, anës rrjedhës ujore që krijon çdo dimër Vjosa, nga vërshimet prej shtratit të vet. Të tjerë rrënjë me ullinj duken përfund fushave. “Edhe pse thoshin se ulliri nuk bëhet në fushë, ka ndodhur e kundërta. Ja shiko. Janë ullinj disa vjeçare që kanë dhënë prodhim. Por, nëse nuk iu shërben, s’kanë çfarë të të japin”.

Dhjetori i një fshati

Siç e thotë edhe miku im, shkrimtari Luan Xhuli, në një tregim të tij, tërë fshati im vinte erë vaj ulliri këtë dhjetor. Është dhe nuk ishte dimër, ndërsa shirat e paktë, iu veshën sipërfaqeve me ullishta rrënjëve dhe kurorave të gjelbërta, si xhevahire të shndritshme që përdoren nga femrat, ose në dasma, ose në takime apo daljet në xhiro në qytet. Në fakt këtë verë fshati im u et dhe ngeli buzëtharë për dasma. Ditët e daljeve gati munguan dhe ishin me pikatore për shkak të virusit ndalimit të qarkullimit etj. Kështu që të vetmet dalje të grave ishin ose nëpër fushat e mbjella me prodhime të stinës ose në plantacionet e ullinjve. Ndaj dhe shirat e pakta të rënë gjatë muajit dhjetor në këtë fshat, ngjanin sa më shumë dhe as më pak me zbukurimet e grave që nuk u strukën të mbetura nëpër sirtarë, por u kthyen në shira të çuditshëm dhe u varën në kurorat e ullinjve.

Bashkëfshatarët e mi nxorën nga postrëhet e shtëpive thasët e sargjive, lidhëset prej litari të mbetur nga dengjet e bareve të thata dhe rrjetat e mbledhura e të palosura si rrobë dimri në sepetet e gjysheve e ashtu buzagaz dhe me urimet në buzë, pas shirave dhe avujve që lëshon toka disa ditë pas tyre, u dyndën dhe vërshuan drejt tokave më ullinj. E vjela e kokrrave, as më shumë dhe as më pak i ngjante një ceremonie të bukur fejese. Në fillim dy palët, ata dhe pemët shikoheshin sy më sy, si për të gjetur te njëri-tjetri alkiminë, e pastaj pastaj sikur të kërkonin ndonjë të metë të lehtë. Sepse në një njohje, fejesë nuk mund të mos rrish pa gjetur disa të meta të vogla që më pas i mbyt alkimia tërheqëse, më e madhe se sa ato. Sipas Xha Brahimit, që ka ngjitur me arën tonë, tokën e tij të ullinjve, një ulli, duhet parë jo nga lulet që nxjerr nëpër degë, por nga kokrrat që mban e të jep në dhjetor. Tjetër teori ka për ullinjtë Agimi. Ai ka krijuar një pemishte model, me ullinj kapriçozë shtathedhur dhe të blertë, dru gati moskokëçarës dhe që ato lule që nxjerrin në mars prill, ia kthejnë në më shumë se 90% në kokrra. Alkimia këtë rast midis tij dhe ullinjve është e fortë për shkak të punës dhe djersës që ai derdh gjatë gjithë vitit në rrënjët e tyre.

Dhjetori i nxori bashkëfshatarët e mi në një garë të bukur ullinjsh me njëri-tjetrin. Në vend të fjalës si u gdhive, ata përshëndetjen e tyre e kishin “Si i ke ullinjtë? Kur do t’i vjelësh? Kanë ndopak vaj sivjet? Inshallah”. Ky ishte urimi i mëngjeseve të dhjetorit mes bashkëfshatarëve të mi, Faikut, Veliut, Dolit, Besimit, Xhemalit, Papit, Rrahmanit, Ismailit, Bashkimit e plot të tjerëve. Ndërsa përshëndetja e përhershme “a u ngrysët mirë” u kthye në këtë muaj “A dolët mirë me vajin? Sa kg dhanë për kë ullinjtë? Ta hajë e mira dhe me dasma e gëzime këtë vit”.

“Ja e shikon, i ka vjelë ullinjtë edhe Agimi edhe Baftjari, ja dhe Papi. Andej nga Luani dhe Qazimi po ashtu. Xhemali, Fetiu, Pëllumbi, i volën javën që kaloi. Gjithë fshatit i është mbushur shtëpia me vaj ulliri”, vijon të më tregojë babai.

Ai që mbledh tok urimet është klubi i fshatit. Aty njerëzit pinë dhe nga një gotë raki, te Milua apo Besimi qoftë dhe tregojnë se para se të mbushnin bidonët me vaj që kundërmon një lloj arome që hap jo vetëm mushkëritë e njeriut, por edhe mushkëritë e mbushura me mjegull dhe yje ndriçim ftohtë të muajit të fundit të vitit, duke i kthyer ditët e shkurtra, e netët e gjata, në ditë-netë të lara nën shkëlqimin e vajit erëmirë e të shndritshëm si flori, para kësaj pra qëndron lodhja dhe mundimi shumëmujor. Mungesën e ardhjes së fëmijëve nga emigracioni si çdo herë për festat e fund vitit, duket se këtë vit e zuri prodhimi i vajit.

“I kam vaditur katër herë gjatë verës- thotë Doli, një djalë nga fisi i Kananajve Ai këtë vit, nuk shkoi në emigracion, pikërisht se iu shërbeu ullinjve dhe nuk la cm toke pa e mbjellë me prodhime të stinëve”. “Më ka telefonuar gati përditë pronari nga Greqia, por nuk mund t’ia lija barrën babait tim të gjithën. Nuk kam kohë të shlodhem nga mëngjesi deri në darkë. E sidomos tani që sapo përfunduam vjeljen e ullirit”, tregon Doli. Duke pirë raki e uruar njëri-tjetrin për prodhimet, gjuha vetë atje ku dhëmb dhëmbi, te problemet.

Në fakt problemet janë të shumta. Ato nisin nga muaji janar, kur fillojnë dhe shërbimet e para ndaj pemës së paqtë të ullirit. Pema ka nevojë për krasitje, plehërim dhe punim e spërkatje brenda këtij muaji, për të eliminuar sëmundjet e stinës dhe mbajtur drurin të shëndetshëm. Dhe vijojnë me shërbimet e çdo muaji deri në dhjetor. Mungon sipas atyre shërbimi këshillues i agronomit.

“Janë shumë sipërfaqe me ullinj që kemi mbjellë këto vite. Duam këshillën e agronomit. Por duam edhe pesticidet me cilësi. Jo pak herë pesticidet e përdorura për mbrojtje na kanë dalë të skaduara”, thotë Xhiku.

 

 “Nuk ka krah pune. Janë në emigracion të rinjtë dhe ne e dijmë se çfarë heqim për të punuar e shërbyer kësaj peme”, thotë Melua.

Një pjesë e bashkëfshatarëve të mi kanë hapur puse ndër parcela për t’i paraprirë verës së thatë. E për të patur ujë për vaditje. Ndërsa pjesa më e madhe kanë shtrirë rrjetin e tubave plastike nga kanali Vjosë –Levan - Fier, deri në parcelat e tyre. Janë mijëra metra tub të shtrira nëpër parcela, investime për të mbajtur me të paktën tre vaditje rrënjët e ullirit.

 

Fshati im nuk ka më shumë se 100 shtëpi. Unë me babain kemi mbjellë afërsisht kaq rrënjë ullinj. I mbollëm para dhjetë vjetësh. Ishte skeptik babai fillimisht si gjithë të tjerët aty. “Mos u lodh kot sepse dheu i kuq, (kështu quhej toka në atë kodrinë) nuk bën për ullinj. Është baltë e kuqe dhe nuk e përkrah ullirin”, thoshte im atë. Megjithatë gjithë ajo kodrinë tani është mbushur me pemë paqeje.

Simbolikisht duket sikur çdo rrënjë ulliri që kam në tokën time, përfaqëson një prej bashkëfshatarëve të mi. Babai im jo vetëm në muajin dhjetor, ka se çfarë të më tregojë nga vendlindja ime. Edhe pse i vetmi ritual i tanishëm është dalja nga shtëpia ku banon, drejt truallit përballë të ish-shtëpisë së vjetër dhe anasjelltas mbushja e ujit me karrocë dhe prerja e druve për zjarr në sobën që e mban ndezur në kuzhinë. Ai rrit një dele manare, që i kujton tufën e deleve që ka mbajtur dikur. Ajo e ndjek teksa ai lëviz nëpër ish-oborr, i futet mes këmbëve e ledhatohet njësoj si muaji dhjetor që i ulet në shpatullat e tij të rëna nga pesha e viteve. Blegërima e deles e mban gjallë, sikurse edhe e lehura e qënit, për të cilin aq shumë përkujdeset. Në atë fshat në Adë Bunacë, janë edhe gjashtë bashkëmoshatarë të tjerë të tij. Janë Skëndua, Ramadani, Muçua, Brahimi, Pajtimi, Gjyshua mbi 75 vjeç. Duket sikur krijojnë “Të shtatë kundër Tebës”, por në këtë rast të shtatë ata punëtorë të moshuar mbajnë gjallë identitetin e fshatit. Të tjerët kanë ikur e janë tretur në qiej, njësoj si gropat e dherave vapem, në brigjet e ish-kanalit kullues, buzë rrugës që lidh fshatin tim me puset, ku shuhet etja e bashkëfshatarëve të mi për ujë.

Në këtë dhjetor, ishte hera e parë që, pas nëntë vitesh unë nuk i vola me bashkëshorten time kokrrat e ullinjve nga degët. Virusi bëri punën e vet. Ndërsa u përkujdesën familjarët e mi, sërish nuk mund të rrija pa shkuar disa ditë më vonë. Së bashku, kaluam çdo rrënjë ulliri për të marrë që andej kokrra të mbetura ullinjsh. Mua m’u duk sikur volëm përshëndetjet e bashkëfshatarëve të mi, të mbetura ndër degë të gjelbërta ullinjsh.