BREAKING NEWS

Ilir Meta has a luxurious bar in the middle of London, here are the politicians and directors who have served as carriers of his money and the details of his secret business with connections in India where 1 white stone costs 400 euros, Idajet Beqiri r...

Ilir Meta has a luxurious bar in the middle of London, here are the politicians
x
BREAKING NEWS

SPAK investigations cause strong clashes in the dome of PL, here is the list of "VIP" names that risk handcuffs, from falsification of forms, to money laundering, Ilir Meta excludes Monika Kryemadhi and all her supporters at the management level

SPAK investigations cause strong clashes in the dome of PL, here is the list of
x
BREAKING NEWS

Edi Rama warns of a storm of changes in the government, the door to running in the 2025 elections was closed to corrupt officials and those who have open accounts with SPAK, the prime minister challenges the Americans and bursts into attacks and accusa...

Edi Rama warns of a storm of changes in the government, the door to running in
x
BREAKING NEWS

SPAK has entered a "mined" area, sensitive information classified as secret has been stolen, this is how deputies can be blackmailed, in a mafia scheme involving foreign intelligence services, police actions are at risk, Kreshnik Spahiut explodes the "...

SPAK has entered a "mined" area, sensitive information classified as
x
BREAKING NEWS

Romeo Kara: Here is the sensational evidence that justice has discovered for the Meta-Kryemadhi couple, SPAK is nearing the end of the investigation into the money laundering file, the communication of the charge is expected, the arrest of Argita Mallt...

Romeo Kara: Here is the sensational evidence that justice has discovered for the
x
BREAKING NEWS

The den of "non-women" is divided, Ilir Meta attacks Reestablishment and declares the break with Sali Berisha, here are the accusations against the former leader of the DP

The den of "non-women" is divided, Ilir Meta attacks Reestablishment
x
BREAKING NEWS

The Re-establishment with Rilindah market continues, Berisha deepens the attacks on Erion Veliaj, calls for early elections in the Municipality of Tirana, Belind Kelliçi, candidate of "Foltores", Edi Rama with "not even under his sleeve"

The Re-establishment with Rilindah market continues, Berisha deepens the attacks
x
BREAKING NEWS

The son of the former minister of the Democratic Party, a candidate for the Ombudsman, the behind-the-scenes of another Rama-Berisha secret bazaar is revealed, the aim is to attack the Reform of Justice through the "non-woman" man

The son of the former minister of the Democratic Party, a candidate for the
x

Kultura

Agim Janina: The death mask of Enver Hoxha is a historical evidence and should be preserved, regardless of what it gives as dislike, dissatisfaction or even hatred to many

Agim Janina: The death mask of Enver Hoxha is a historical evidence and should

Art researcher Agim Janina says that the mask of the dictator Enver Hoxha is a historical testimony. In the fund of the National Historical Museum, the death mask of the dictator Enver Hoxha is preserved, cast in plaster, this mask bears the features of the dictator with closed eyes, but like the portrait, his right hand is also preserved. In the interview for "SOT" newspaper, the art researcher Agim Janina says that the mask should be preserved, regardless of what it gives as dissatisfaction or even hatred to many. Janina says that under the direction of Mumtaz Dhrami, the death mask of Enver Hoxha was cast by the artists Muharrem Turkeshi, Agim Zela and Dilaver Kamberi on the last day, after the tributes were closed and the family members were going to meet him for the last time. Researcher Janina says that when the positive came out, it was seen that the mask did not live up to expectations. Janina says that the features were lost and there was no consent from the family members and the leaders of the state, where according to him the dictator's death mask was not used when the five monuments were then erected for him, it was not used even by Mumtaz Dhrami himself as the originator of the removal of her. For the first time for the public, this mask was taken out of the MHK fund in 2015 thanks to an exhibition by the artist Ardian Isufi.

- You are an art researcher, but when did the human face mask begin to be removed? A little history about it?

The ritual of removing the death mask comes from ancient times, the masks of the pharaohs (the famous mask of Pharaoh Tutankhamun), which accompanied mummification, were placed on the face of the dead after burial, hoping that the soul would then find the face. Continued in ancient Greece (Mask of Agamemnon, found in Mycenae by archaeologist Shliman). In that world they were carved from wax or plaster. Even among primitive peoples, the use of masks was very widespread. It has been the tradition of many peoples, it has continued through the centuries until our days. Beginning in the Middle Ages, real death masks were produced, which were then placed in museums. Until the 18th century, many were used to see and record changes in people's physiognomy. Many prominent people in various fields have been given the mask of death. But many of them have taken off their mask since they were alive. Among others, the death mask of Dante Alighieri, Oliver Cromwell, Voltaire, Napoleon, Newton, Nikola Tesla and many European kings are mentioned. The death mask of Kara Mahmut Bushatlli is found in Cetinje, Montenegro. The word mascara comes from the mask, that is, a person who has many faces or who does not show his true face. Let's not forget that the symbol of the theater is two masks, one laughing and the other crying, comedy and tragedy, which have become world symbols. In ancient times, actors appeared on stage with masks. Even carnivals have no meaning without masks. There is an allure towards it and it has been treated a lot especially in literature and cinematography. In the visual arts there are examples of the treatment of the mask, remember the composition of James Ensor, an English painter, where the painter is surrounded by a crowd of masks. The birth of photography stopped its extraction, but it still continues as a practice.

 -What is the purpose of getting the mask?

The extraction of the mask serves for scientific studies by anthropologists, ethnographers, etc., while it serves visual artists as a model for those who did not live, to see the physiognomy, to find the accuracy of the profiles and helps them to extract the portrait of the character , even more so when photography did not exist.

 - In the large fund of the National Historical Museum, the death mask of the dictator Enver Hoxha cast in plaster is stored, this mask bears the features of the dictator with closed eyes. What can you tell us about the work of that time and the purpose?

Vdekja e Enverit nga shteti u trajtua si gjëma më e madhe pas vdekjes së Skënderbeut. Mungonin vetëm burrat gjamatarë, që të godisnin gjokset e çjerrnin faqet, ndonëse veshja e grave dhe vajzave pa tualet e me të zeza shihej kudo. Por në disa krahina pati edhe vaje dhe dikush ka mbushur kaseta me vajet e qarjet e grave për Enverin. Ditët ishin të përzishme dhe radio e televizioni transmetonin lajme të shkurtra apo emisione kushtuar diktatorit shoqëruar me muzikë funebre. Në fytyrat e njerëzve shfaqej seriozitet, trishtim, pëshpëritje me zë të ulët dhe gjatë ditëve të ceremonisë mortore kortezhet dhe radhët e njerëzve përgjatë bulevardit “Dëshmorët e Kombit” ishin të pafundme, ndonëse shumë u gëzuan për vdekjen e tij, pa guxuar ta shprehnin këtë hapur. Shumë intelektualë dolën dhe u shprehën në shtyp e në televizion për “humbjen e madhe” dhe nga të gjitha rrethet e vendit turma të pafundme drejtoheshin në selinë e Presidencës, ku ishte vendosur trupi i pajetë i diktatorit. Ishin skena të papërsëritshme të një histerie kolektive dhe një frymë e rëndë mbuloi vendin. Në vendin tonë nuk e kemi pasur as në traditë dhe as në kulturë nxjerrjen e maskës së vdekjes. Për më shumë fytyra ishte pjesa më e çmuar e njeriut, gati e hyjnizuar dhe me kanun ajo nuk duhet të “prishet” duke u goditur e qëlluar me armë dhe kur goditej gabimisht quhej vrasje e dyfishtë. Ndaj dhe kemi shumë shprehje si “iu nxi fytyra”, “je i pafytyrë”, “as skuqesh dhe as nxihesh (në fytyrë)”, “ruaj fytyrën (nderin)”, etj. Skulptori Mumtaz Dhrami është nga të rrallët që Enver Hoxha kishte pranuar t’i pozonte kur kishte qenë me pushime në Drilon të Pogradecit, ku ai shkoi së bashku me piktorin Vilson Kilica pasi bëri kërkesë dhe iu miratua ajo nga diktatori. Duke qenë edhe anëtar i Komitetit Qendror dhe artist i njohur i shkoi mendja për t’i nxjerrë maskën e vdekjes.

Agim Janina: The death mask of Enver Hoxha is a historical evidence and should

Kur vdiq e ëma e Enverit, e thërritën skulptorin Odhise Paskalin dhe i ka bërë maskën e vdekjes. Pra ishte një shembull në familjen e diktatorit, kështu që skulptori mendoi se do ta kishte të lehtë. Por nuk ishte ashtu. Pas bisedave me të shoqen e diktatorit, Nexhmie Hoxhën, e cila kundërshtonte nga frika se mos i prishej fytyra Enverit, u muar miratimi, maska e vdekjes t’i merrej kur të mbaronin homazhet e ditës së fundit. U caktuan artistët që do ta bënin, duke u porositur që të rrinin në shtëpi deri kur t’i thërrisnin. Kaloi një javë dhe trupi me gjithë masat frigoriferike kishte filluar dekompozimin. Ngjyra e fytyrës kishte ndryshuar dhe tiparet dita ditës kishin filluar t’i binin e shuheshin dhe po shpërfytyroheshin, aq sa po iknin tiparet kryesore, ndërsa hunda nuk njihej në profil dhe gjithçka kishte dalë jashtë karakterit. Për ta mbajtur në gjendje të mirë ditë për ditë fytyra e diktatorit përgatitej nga piktorët grimiorë më të mirë të Radiotelevizionit dhe Kinostudios, një grup prej tre vetash, që e lyente me kremra për t’i dhënë një farë freskie. Fytyrës i ishte bërë edhe një tërheqje lëkure nga mjekët për t’i hequr rrudhat, që po thelloheshin nga dekompozimi i trupit. Maska bashkë me dorën e djathtë është nxjerrë nga artistët Muharrem Turkeshi, Agim Zela dhe Dilaver Kamberi ditën e fundit, pasi u mbyllën homazhet dhe pjesëtarët e familjes do shkonin për herë të fundit në takime me të. Artistët kujtonin ankthin dhe frikën që ndjenin në ato ditë pritjeje, deri sa erdhën i morën me makinën famëkeqe “Gaz 69” të Sigurimit. Nga arkivoli u hoqën kurorat e shumta dhe nën masa tejet të rrepta dhe në praninë e agjentëve të Sigurimit të Shtetit dhe të Gardës së Republikës ekipi i formatorëve, i drejtuar nga skulptori Mumtaz Dhrami filloi nga puna. U përgatitën solucionet, u lye fytyra dhe më pas mbi të u hodh allçia e lëngshme. Ishin çaste frike dhe ankthi.

Skulptori kujton ankthin e madh e tensionin e madh që e kaploi, se në një çast mendoi se nuk po dilte allçia, por mjeshtrat ia dolën mbanë ta realizonin nxjerrjen e saj. Askush nuk kishte guxuar vetë t’i afrohej në gjallje diktatorit e jo më t’i hidhte në fytyrë allçi. Gjithë jetën ai ishte treguar i kujdesshëm në daljet publike dhe më shumë në fotografitë. Nuk mund ta pikturonte çdokush dhe kurdoherë kishte një maskë të qeshur të kuruar me kujdesin më të madh. Ndërsa tashmë ishte i shtrirë përdhe dhe mbi fytyrë i hidhej allçi. Skenë gati sureale. Kur formatorët pasi përgatitën me kujdes allçinë dhe ia hodhën në fytyrë Enverit, oficerët e Sigurimit të Shtetit i panë të çmeritur fytyrën t’i mbulohej dhe të humbte nën allçinë e lëngët. Frika ishte, se mos allçia ngjitej dhe kur ta hiqnin formën ajo të merrte me vete edhe lëkurën e fytyrës. Kur u nxuar pozitivi, u pa se maska nuk kishte pritshmëritë për të cilat u bë. Tiparet kishin humbur, hunda ishte shtypur dhe nuk pati pëlqime nga familjarët dhe drejtuesit e shtetit. Maska e vdekjes së Enverit nuk u përdor kur më pas u ngritën pesë monumentet për të. Nuk u përdor edhe nga vetë Mumtaz Dhrami si ideatori i nxjerrjes së saj.

 

- Për herë të parë për publikun, kjo maskë u nxorr nga fondi në 2015-ën në saj të një ekspozite të artistit Ardian Isufi. Si studiues arti çfarë mund të na thoni më shumë për punën e artistit, çfarë patë tek instalacioni i tij "Antihomazh"?

The painter Ardian Isufi treated Enver's mask directly as an installation, an installation in the lobby of the Historical Museum. The author also expressed the purpose of the exhibition, as "a very interesting artifact to be shown for the first time to the public in the form of an artistic installation... a contribution to the public in a new conceptual approach to the relationship that will have each individual, facing the dictator (his mask) and as a cause and effect also the history of the dictatorship. The audience completes the installation that initially travels through an "isolation tunnel" and at the end stands for a few moments in front of Enver Hoxha, creating an imaginary meeting point with the time when we re-evaluate our experience in the face of totalitarian isolation. This contact with the mask-portrait leads us to a contact with the mask-portrait in a psychological contact, where the facial expression or emotional gesticulation of the portrait of each visitor will appear as an anti-homage to our history of dictatorship and therefore the way of contact in front of this mask of death will be through a "mental tunnel" that has been installed as a labyrinth of the psychological stream...". The work aroused great interest and was visited by many people. Everyone stood in front of the mask for a few moments and experienced different personal emotions. Transforming an object to give it a completely different idea than what it actually was is often used in art. We use the expression "You tear off the mask". Isufi managed to make a find, not just to retrieve the mask from the archives of the Historical Museum, but to transform it into an artistic installation, where each of the viewers could experience a personal feeling from the figure of the dictator, and he managed to carried out successfully.

 - In our country, who was given the death mask but the dictator Enver Hoxha?

The death certificate of the poet Gjergj Fishta has been released. There is also talk about the death mask of Avni Rustemi, Migjeni or even Mitrush Kuteli, but they must be found and exposed. It is written that they are also the death masks of the former senior leaders of the previous regime, of Alqi Kondi, Gogo Nushi, Hysni Kapo, but they have not been seen anywhere. I think that Enver's death mask is a historical evidence and should be preserved, regardless of what it gives as dislike, resentment or even hatred to many.

Interviewed by: Julia Vrapi